Η ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς

Μια από τις βασικές θεωρίες που αναπτύχτηκαν είναι ο συμπεριφορισμός, ο οποίος θεωρείται ότι έδωσε επιστημονικό κύρος στην ψυχολογία, εξαιτίας του ότι χρησιμοποίησε για την μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς και τις επιδράσεις του περιβάλλοντος πάνω σ' αυτή, πειραματικές μεθόδους διερεύνησης. H Συμπεριφοριστική θεωρία υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα μάθησης. Θεωρεί δηλαδή, έχοντας δεχθεί την θεωρία του John Locke, ότι ο άνθρωπος την στιγμή που θα γεννηθεί είναι tabula rasa (άγραφος χάρτης), μεγαλώνοντας ο άνθρωπος μαθαίνει να αντιδρά στο περιβάλλον του, διαμορφώνοντας έτσι την συμπεριφορά και την προσωπικότητά του.

Μία συμπεριφοριστική θεωρία η οποία εξηγεί πολλές από τις ανθρώπινες συμπεριφορές, είναι η θεωρία της κλασσικής εξαρτημένης μάθησης, η οποία διατυπώθηκε από τον I. P. Pavlov και τον J. B. Watson. O Pavlov με το γνωστό πείραμα όπου μελετούσε τη σιελόρροια των σκύλων όταν έβλεπαν φαγητό, τόνισε ότι οι άνθρωποι και τα ζώα έχουν την ικανότητα να αναπτύσσουν εξαρτημένα αντανακλαστικά, ενώ ο Watson, ο όποιος θεωρείται και "πατέρας του συμπεριφορισμού", μελέτησε την διαδικασία της εκμάθησης συγκεκριμένων συναισθηματικών αντιδράσεων και υποστήριξε ότι ο άνθρωπος γεννιέται με μερικές έμφυτες συμπεριφορές οι οποίες ενεργοποιούνται και παρουσιάζονται αυτόματα όταν εκτίθενται σε συγκεκριμένα ερεθίσματα.

Ο B. F. Skinner από την μεριά του, επινόησε εργαστηριακές μεθόδους, σχετικά με τη μελέτη της συμπεριφοράς και γι' αυτό χρησιμοποίησε εργαστηριακές συσκευές με σκοπό την παρατήρηση αυτής. Έφτιαξε έτσι, μία δική του φιλοσοφία σχετικά με την ερμηνεία της συμπεριφοράς. Έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον στο να μελετήσει όχι μόνο τα διάφορα ερεθίσματα που επιφέρουν μία συμπεριφορά αλλά και τα γεγονότα που έπονται αυτής και έχουν ως αποτέλεσμα να την ενδυναμώνουν ή να την μειώνουν. Ο Skinner επίσης, μέσω της παρατήρησης και καταγραφής της συμπεριφοράς των ζώων στα πειράματα που έκανε, όρισε τους νόμους της συντελεστικής μάθησης. Υποστήριζε ότι οι αντιδράσεις του ανθρώπου στα διάφορα ερεθίσματα που δέχεται από το περιβάλλον δεν είναι αυτόματες και ακούσιες, αλλά αντίθετα είναι επιλεγμένες συμπεριφορές, έτσι ώστε να προκαλούν μεγαλύτερη ικανοποίηση ή λιγότερη δυσφορία. Ο άνθρωπος δηλαδή συντελεί και επιλέγει την συμπεριφορά που επιδεικνύει σε ένα ερέθισμα. Σύμφωνα με τη θεωρία του λοιπόν, τα ερεθίσματα που δεχόμαστε από το περιβάλλον δεν είναι εκείνα που υποκινούν τον άνθρωπο να συμπεριφερθεί με έναν καθορισμένο τρόπο , αλλά λειτουργούν ως ενισχυτές μιας συγκεκριμένης αντίδρασης αυξάνοντας ή μειώνοντας την πιθανότητα επανεμφάνισής της.

Ο συμπεριφορισμός έχοντας δώσει βάση, μόνο στην επίδραση του περιβάλλοντος στην διαμόρφωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, δέχτηκε πολλές επικρίσεις από τους επιστήμονες της εποχής. Αναπτύχτηκε έτσι ένα νέο κίνημα σαν συνέχεια του συμπεριφορισμού, που διατύπωσε την θεωρία της κοινωνικής μάθησης ή κοινωνικο-γνωσιακή θεωρία. Κύριος εκφραστής αυτής της θεωρίας ήταν ο Albert Bandura ο οποίος αναφέρθηκε στις νοητικές διεργασίες σαν βασικό παράγοντα στην διαμόρφωσης της συμπεριφοράς. Υποστήριξε δηλαδή ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν διαμορφώνεται μόνο σαν αντίδραση σε εξωτερικά ερεθίσματα αλλά προηγείται πάντα μια νοητική διεργασία σε γνωσιακό επίπεδο, η οποία την καθορίζει.

Την ίδια εποχή που αναπτυσσόταν ο συμπεριφορισμός στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, έκανε την εμφάνιση της στην Ευρώπη η ψυχαναλυτική θεωρία, η οποία διατυπώθηκε από τον Sigmund Freud. Η βασική πεποίθηση της θεωρίας του Freud είναι ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται από ασυνείδητες διεργασίες, όπως επιθυμίες, φόβοι ή πεποιθήσεις, οι οποίες καθορίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά χωρίς ο άνθρωπος να έχει γνώση της ύπαρξής τους. Επίσης αναφέρει ότι υπάρχουν κάποιες έμφυτες παρορμήσεις στον άνθρωπο, οι οποίες είναι ίδιες με των ζώων, όπως για παράδειγμα το σεξ και η επιθετικότητα, οι οποίες τον ωθούν σε συνεχή σύγκρουση με την κοινωνία η οποία προσπαθεί να τις ελέγξει.

Μια άλλη προσέγγιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς επιχείρησε να κάνει η οικολογική θεωρία την οποία εισήγαγε ο ψυχολόγος U. Bronfendbrenner και μετεξέλιξε ο John Berry. Το οικολογικό μοντέλο του Bronfendbrenner βασίστηκε στην θεωρία των γενικών συστημάτων και αποτελείται από 4 υποσυστήματα τα οποία είναι ιεραρχικά δομημένα και υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ τους, καθώς το κάθε ένα είναι ενσωματωμένο στο άλλο. Το πρώτο υποσύστημα ή μικροσύστημα περιλαμβάνει την αλληλεπίδραση του ατόμου με συγκεκριμένο περιβάλλον όπως είναι το οικογενειακό, το σχολικό ή το εργασιακό. Το δεύτερο υποσύστημα ή μεσοσύστημα περιλαμβάνει την αλληλεπίδραση μεταξύ των μικροσυστημάτων, ενώ το τρίτο υποσύστημα ή εξωσύστημα αναφέρεται στον έμμεσο επηρεασμό του ατόμου από θεσμούς όπως είναι η εργασία, η γειτονιά και άλλες κοινωνικές δομές. Το τέταρτο υποσύστημα ή μακροσύστημα τέλος, περιλαμβάνει τους γενικούς κοινωνικούς κανόνες που καθορίζουν τα άλλα τρία υποσυστήματα όπως π.χ. το εκπαιδευτικό ή το οικονομικό σύστημα.

Συγκρίνοντας τις θεωρίες μεταξύ τους είναι φανερό ότι υπάρχουν ομοιότητες και διαφορές λόγω της διαφορετικής προσέγγισης του κάθε ερευνητή. Οι συμπεριφοριστικές και οι ψυχαναλυτικές θεωρίες ορίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά ως προκαθορισμένη, για διαφορετικούς λόγους όμως η κάθε μια. Οι μεν συμπεριφοριστικές λόγω της καθοριστικής συμμετοχής του περιβάλλοντος, οι δε ψυχαναλυτικές λόγο των υπογείων ασυνείδητων ενορμήσεων. Σε γενικές γραμμές όμως θα μπορούσαμε να πούμε ότι καμία θεώρηση δεν είναι κάθετη στην άποψη της, καθώς όλες δέχονται ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά επηρεάζετε από πολλούς παράγοντες που μπορεί να είναι έμφυτοι, προκαθορισμένοι ή περιβαλλοντικοί.

φωτογραφία