Επιδρά το ψυχολογικό στρες στην υγεία της καρδιάς μας;

«Υγεία είναι η κατάσταση
της πλήρους σωματικής,
ψυχικής και κοινωνικής
ευεξίας του ατόμου
και όχι μόνο η απουσία
ασθένειας ή αναπηρίας».
Βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο
προσέγγισης της υγείας
και της ασθένειας
(Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας - 1946)

«Η ευτυχία υπάρχει
όταν κανείς αντλεί
ευχαρίστηση από τον έρωτα
και την εργασία του»
Φρόϋντ

Οι επιδράσεις του ψυχολογικού στρες στην καρδιά είναι γνωστές από την αρχαιότητα. Η περίπτωση του Διαγόρα του Ροδίου είναι χαρακτηριστική. Ο Διαγόρας ο Ρόδιος ήταν ένας από τους μεγαλύτερους ολυμπιονίκες της αρχαιότητας. Σε μεγάλη πια ηλικία ο Διαγόρας παρακολουθούσε τους Αγώνες στην Ολυμπία. Εκεί αγωνίζονταν οι δύο γιοι του, ο Ακουσίλαος και ο Δαμάγητος.

Όταν οι δυο γιοι του αναγορεύτηκαν Ολυμπιονίκες, έτρεξαν και στεφάνωσαν με τα δικά τους στεφάνια το γέροντα πατέρα τους. Έπειτα τον σήκωσαν με σεβασμό και λατρεία στους δυνατούς ώμους τους και τον περιέφεραν στο στάδιο. Το πλήθος παραληρούσε από θαυμασμό και συγκίνηση.
Τότε ακούστηκε μέσα από το πλήθος μια βροντερή φωνή, που έκανε όλους να ριγήσουν: «Κάτθανε ουν Διαγόρα ουκ ες Όλυμπον αναβήσει» δηλαδή: "Πέθανε τώρα Διαγόρα, στον Όλυμπο δεν πρόκειται να ανέβεις". Φαίνεται πως ο περήφανος γέροντας άκουσε την ιαχή. Συνεπαρμένος έκλεισε τα μάτια του. Η καρδιά του έπαψε να κτυπά. Έγειρε το κεφάλι και ξεψύχησε. Το σώμα του έπεσε αργά στην αγκαλιά των παιδιών του.

Τι είναι το στρες;
Γενικά, με τον όρο στρες εννοούμε μια κατάσταση άγχους, που χαρακτηρίζεται από αίσθημα πίεσης και έντασης. Υπάρχει μεγάλη διαβάθμιση στην ικανότητα του καθενός από μας να χειριστεί στρεσογόνες καταστάσεις. Η αντίληψη για τη σοβαρότητα της κατάστασης καθώς και η καλή φυσική μας κατάσταση και υγεία είναι από τους σημαντικούς παράγοντες που καθορίζουν τον τρόπο που θα ανταποκριθούμε σε μια στρεσογόνο κατάσταση. Η γενετική προδιάθεση του καθενός από εμάς, καθώς και συμβάντα που λαμβάνουν χώρα στην εμβρυϊκή ζωή, αλλά και κατά τη διάρκεια της ενδομήτριας ανάπτυξης, επηρεάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και τελικά αντιδρούμε σε διάφορα γεγονότα της ζωής μας.

Η.......παθολογία του στρες
Έχει αποδειχθεί ότι υπάρχουν διάφορες συνήθειες (έξεις) και συμπεριφορές, όπως η υπερφαγία, το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η απουσία άσκησης και συναισθηματικοί παράγοντες (έχοντες σχέση κυρίως με το χρόνιο στρες), οι οποίοι προάγουν την αθηρωμάτωση των στεφανιαίων αγγείων και προκαλούν καρδιαγγειακά συμβάντα.

Κατά τη στιγμή της συγκινησιακής φόρτισης (οξείας ή οξείας επί εδάφους χρονίας) εκκρίνονται αθρόα οι ορμόνες του στρες, οι ονομαζόμενες νευροορμόνες και ιδιαίτερα η αδρεναλίνη και η νοραδρεναλίνη. Οι ορμόνες αυτές, πέραν των πολλαπλών τους δράσεων, επιδρούν άμεσα στην καρδιά και μπορούν να προκαλέσουν από ένα απλό ισχαιμικό καρδιακό επεισόδιο μέχρι θανατηφόρες αρρυθμίες.

Υπάρχει μια νοσολογική οντότητα, το επονομαζόμενο «Σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς» (Broken heart syndrome ή αλλιώς μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo), το οποίο μιμείται την καρδιακή προσβολή. Αν και τα συμπτώματά του, μιμούνται εκείνα του εμφράγματος, όπως η στηθάγχη και η δύσπνοια, «το σύνδρομο ραγισμένης καρδιάς» είναι προσωρινό και πλήρως αναστρέψιμο, αν αντιμετωπιστεί άμεσα. Εκδηλώνεται συνήθως μετά από γεγονότα που επιφέρουν έντονη συγκινησιακή - συναισθηματική φόρτιση στο άτομο όπως: θάνατος συντρόφου ή ενός συγγενή, ομιλία μπροστά σε κοινό, συμμετοχή σε μια δίκη, εμπλοκή σε ένοπλη ληστεία ή σε τροχαίο ατύχημα, το ξάφνιασμα από ένα πάρτι έκπληξη κλπ. Είναι προφανές λοιπόν, ότι πρόκειται για μία κλασσική περίπτωση νόσου, που αποδεδειγμένα δείχνει την τοξική επίδραση του οξέως ψυχολογικού στρες στην καρδιά μας.

Γι αυτό λοιπόν, τα τελευταία χρόνια, αναπτύχθηκε ένας καινούριος κλάδος της καρδιολογίας, η λεγόμενη «Συμπεριφορική Καρδιολογία», το αντικείμενο της οποίας βασίζεται στην προσπάθεια κατανόησης των ψυχοκοινωνικών και συμπεριφορικών παραγόντων που προδιαθέτουν στη δημιουργία και διαιώνιση της στεφανιαίας νόσου.

Η ανάγκη αυτή προέκυψε όταν εφαρμόστηκαν τα πρώτα προγράμματα Καρδιακής Αποκατάστασης, τα οποία συνίστανται σε εξατομικευμένες στρατηγικές διατροφής, άσκησης και ψυχοκοινωνικής στήριξης, σε βραχυ-, μέσο- και μακροπρόθεσμη βάση. Σ' αυτά τα προγράμματα, σχετικά νωρίς κατέστη αντιληπτό ότι οι προαναφερθέντες παράγοντες, όχι μόνο είναι πολύπλοκοι, αλλά και διαπλέκονται πολυδιάστατα μεταξύ τους. Έτσι η αντιμετώπισή τους απαιτεί ένα εκλεπτυσμένο και καλά οργανωμένο σύστημα παροχής υγειονομικών υπηρεσιών, το οποίο θα αναπτύσσει τις βέλτιστες διαγνωστικές και θεραπευτικές στρατηγικές από ομάδες ειδικών επιστημόνων.

Οξύ και χρόνιο στρες.
Οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες που προάγουν τη στεφανιαία νόσο χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:
Συναισθηματικοί
1. Κατάθλιψη
2. Άγχος
3. Θυμός/Επιθετικότητα
Κοινωνικοί
1. Χαμηλή έως ανύπαρκτη κοινωνική υποστήριξη
2. Χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο
3. Εργασιακό στρες (βλέπε εικόνα)
4. Ενδοοικογενειακό στρες
5. Στρες παρόχων υγείας (π.χ. γιατροί, νοσηλευτές κλπ.)

Οι σωματικές αλλαγές που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια μεμονωμένων στρεσογόνων συμβάντων θεωρούνται απαραίτητες για την αντιμετώπιση της τρέχουσας κατάστασης (αντίδραση φυγής ή επίθεσης). Είναι από τη φύση του έτσι φτιαγμένος ο ανθρώπινος οργανισμός για να μπορεί να επιβιώνει.
Ωστόσο όταν η στρεσογόνος κατάσταση (πραγματική ή φανταστική) αποκτά χρονιότητα, τότε η αυξημένη ποσότητα των ορμονών που παράγεται συνεχώς, δημιουργεί μια αρκετά μεγάλη ποικιλία από σωματικά συμπτώματα, όπως:

Καρδιαγγειακό σύστημα: παρατηρείται αύξηση της αρτηριακής πίεσης, του καρδιακού ρυθμού, καθώς και αύξηση των τριγλυκεριδίων, της χοληστερίνης και του ζαχάρου με τις γνωστές συνέπειες στα στεφανιαία αγγεία της καρδιάς μας.
Παχυσαρκία λόγω αύξησης της όρεξης, που ωστόσο αυξάνει και την πιθανότητα ανάπτυξης σακχαρώδους διαβήτη και καρδιαγγειακών συμβάντων.
Γαστρεντερικό σύστημα: πόνος στο στομάχι, που συμβαίνει λόγω αύξησης της γαστρικής έκκρισης, αλλά και λόγω μείωσης της περισταλτικότητας του στομάχου. Επιπλέον, έχουν αναφερθεί διάρροιες λόγω αύξησης της κινητικότητας του εντέρου.
Ανοσολογικό σύστημα: μείωση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος, με αποτέλεσμα να είμαστε πιο επιρρεπείς σε λοιμώξεις (π.χ. ιώσεις), καρκίνους, καθώς και σε αυτοάνοσες παθήσεις (π.χ. συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, ρευματοειδής αρθρίτις, αγγειΐτιδες κλπ.).
Νευρικό σύστημα: κατάθλιψη, αϋπνία, μείωση της δραστηριότητας, διαταραχές μνήμης, διαταραχές πανικού, μειωμένη ερωτική επιθυμία.
Μυοσκελετικό σύστημα: πόνοι στη μέση ή τον αυχένα
Αναπνευστικό σύστημα: παροξύνσεις άσθματος
Δέρμα: κνίδωση, επιρρέπεια σε μυκητιάσεις και άλλες δερματικές λοιμώξεις, διαταραχές στην επούλωση τραυμάτων.

Οι 11 πιο συνηθισμένες αιτίες άγχους
Οικονομικοί παράγοντες: Τα οικονομικά είναι συνέχεια στο μυαλό μας. Οι κακοί οικονομικοί οιωνοί μας αγχώνουν καθημερινά. Μαζί με την παγκόσμια οικονομική κρίση, βιώνουμε κι εμείς την προσωπική μας κρίση. Το κόστος ζωής, τα δάνεια και η αβεβαιότητα μας πνίγουν.
Υπερεργασία: Στην εποχή των laptop, η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ. Μπορεί να είμαστε σε μία εξωτική παραλία και να είμαστε υποχρεωμένοι να στείλουμε ένα email. Αν δεν το κάνουμε εμείς, θα το κάνει ο ανταγωνιστής μας. Ο ελεύθερος χρόνος συρρικνώνεται και οι άνθρωποι αφιερώνουν όλο και λιγότερο χρόνο στον εαυτό τους κι όσους αγαπούν.
Ανεπιθύμητη δουλειά: Σε περίοδο οικονομικής και εργασιακής κρίσης, συχνά δεν έχουμε την πολυτέλεια της επιλογής του επιθυμητού επαγγέλματος.
Προσωπικές σχέσεις: Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι δύσκολες και οι εντάσεις της καθημερινότητας προκαλούν διενέξεις. Τα οικονομικά της οικογένειας, τα σεξουαλικά προβλήματα, η έλλειψη χρόνου για τον σύντροφο και τα παιδιά μας αγχώνουν.
Φροντίδα για την οικογένεια: Η φροντίδα των εξαρτώμενων μελών της οικογένειας είναι μεγάλη ευθύνη. Είτε πρόκειται για παιδιά είτε για ηλικιωμένους χρειάζεται συνεχής στενή παρακολούθηση.
Πίεση των διακοπών: Η περίοδος της προετοιμασίας είναι περισσότερο στρεσογόνος παρά χαλαρή και γιορτινή.
Συνεχής ενδοτικότητα: Φοβόμαστε ότι θα πληγώσουμε ανθρώπους και δεν χαλά-με ποτέ χατίρι σε κανέναν, ενώ δεν αφήνουμε καθόλου χρόνο για τον εαυτό μας
Έλλειψη ποιοτικού χρόνου: Στερούμενοι χρόνο απ' τον εαυτό μας, δεν αποφορτιζόμαστε από το στρες της ημέρας και δεν βρίσκουμε διεξόδους από τις εντάσεις.
Εμμονή με την τελειότητα: Η εμμονή με την τελειότητα, δεν αφήνει χρόνο να σκεφτούμε άλλα πράγματα εκτός από τους στόχους μας, αλλά έτσι χάνουμε σιγα - σιγά τον εαυτό μας.
Έλλειψη ενδιαφέροντος: Αυτή οδηγεί στην πρώιμη παραίτηση από την προσπάθεια κατάκτησης του στόχου, με αποτέλεσμα να μην υλοποιείται ποτέ κανένας στόχος.
Αταξία στον προσωπικό μας χώρο: Όταν όλα είναι αποδιοργανωμένα, τίποτα δεν λειτουργεί ομαλά. Το σπίτι και το γραφείο είναι ακατάστατο. Η ακαταστασία έχει την μαγική ιδιότητα να μας κρατάει πίσω και να μας θυμίζει το παρελθόν. Τα ρούχα που δεν σιδερώθηκαν, δουλειές που έμειναν στη μέση, εντάσεις με συναδέλφους και εκκρεμότητες που μας αγχώνουν.

Πως μπορούμε να διαχειριστούμε το στρες (stress management);
Τακτική άσκηση. Υπάρχουν πολλές έρευνες που δείχνουν ότι η άσκηση είναι από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για να ελέγξει κανείς τα επίπεδα κορτιζόλης και αδρεναλίνης.
Δημιουργικό - επικοινωνιακό σεξ
Προσευχή ή διαλογισμός. Οι τεχνικές χαλάρωσης και διαλογισμού είναι πολύ σημαντικές για την αποφόρτιση του οργανισμού μας.
Η ύπαρξη ενός κοινωνικού δικτύου υποστήριξης, με συγγενείς και φίλους, εί-ναι επίσης ένα καλό αντίδοτο για τον έλεγχο του στρες και των συμπτωμάτων του. Συζητήστε τα προβλήματά σας με τα αγαπημένα σας πρόσωπα. Παίξτε με τα παιδιά σας, πείτε αστεία με τους φίλους σας, γελάστε.
Ψυχαγωγία: Ακούστε την αγαπημένη σας μουσική, δείτε μία ταινία ή διαβάστε ένα βιβλίο. Παρακολουθήστε ένα θεατρικό έργο ή μία βραδιά κλασσικής μουσικής. Bγείτε μία βόλτα στην εξοχή και απολαύστε την ομορφιά της φύσης. Γενικά ασχοληθείτε με ένα χόμπι της αρεσκείας σας.
Χαλαρωτικές δραστηριότητες: Γράψτε ένα γράμμα, κάντε ένα χαλαρωτικό μασάζ ή μπάνιο.
Οργάνωση προσωπικού χώρου
Αναζήτηση βοήθειας από ειδικούς στο stress management

Τέλος, μην ξεχνάμε ότι σύμφωνα με συγκλίνουσες εκτιμήσεις, η υγεία ενός ατόμου ή ενός πληθυσμού εξαρτάται με σειρά φθίνουσας σημασίας:
κατά 40-50% από την ανθρώπινη συμπεριφορά (πνεύμα - ψυχή)
κατά 20-30% από το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον
κατά 20% μόνο, από τους βιολογικούς παράγοντες (π.χ. μικρόβια, ιοί κλπ.)
κατά 10-20% από τις υπηρεσίες υγείας